Żadna whisky nie dzieli ludzi tak mocno jak ta z małej wyspy u zachodnich wybrzeży Szkocji. Jedni po pierwszym łyku mówią o dymie z ogniska, wędzonym boczku i morskiej bryzie, drudzy o jodynie, aptece i gaszonym papierosie, i co ciekawe, obie strony opisują dokładnie ten sam trunek. Whisky islay to kategoria, obok której nie da się przejść obojętnie, a właśnie dlatego warto ją zrozumieć, zanim wyda się pieniądze na butelkę. Zaczynając od podstawowego pytania: skąd w whisky w ogóle bierze się dym?
Torf, czyli skąd się bierze dym w kieliszku
Cała tajemnica whisky torfowej rozgrywa się na samym początku produkcji, jeszcze zanim powstanie choćby kropla alkoholu. Zanim jęczmień trafi do zacieru, trzeba go najpierw skiełkować, a potem wysuszyć. Na Islay, wyspie ubogiej w drewno, przez stulecia jedynym opałem był torf: sprasowana przez tysiące lat roślinność mokradeł, którą wycina się z ziemi jak ciemne cegły. Dym z palonego torfu przenika suszony słód i zostaje w nim na zawsze, przechodząc przez fermentację, destylację i dekady w beczce aż do Twojego kieliszka.
Intensywność tego dymu da się zmierzyć: podaje się ją w jednostkach PPM, oznaczających zawartość fenoli w słodzie. Lekko torfowe whisky mają kilka PPM, klasyki z Islay około 35 do 50, a rekordziści w rodzaju serii Octomore przekraczają 100 i więcej. Warto przy tym pamiętać o niuansie, który umyka początkującym: torfowa i szkocka to nie synonimy. Większość szkockich whisky w ogóle nie jest dymna, a nawet na samej Islay działają destylarnie, jak Bunnahabhain czy Bruichladdich w swojej podstawowej edycji, które robią whisky zupełnie lub prawie zupełnie bez torfu.
Wyspa, którą czuć w szkle
Islay, czytana mniej więcej „ajla”, to skrawek ziemi z ledwie trzema tysiącami mieszkańców i blisko dziesięcioma czynnymi destylarniami, co czyni ją najgęściej „udestylowanym” miejscem świata. Południowe wybrzeże to twierdza dymu: Laphroaig, Lagavulin i Ardbeg stoją tam obok siebie i produkują trzy różne odcienie torfowej potęgi. Laphroaig 10 jest najbardziej apteczny i jodowy, Ardbeg 10 najczystszy i najbardziej cytrusowy w swoim dymie, a Lagavulin 16 najdostojniejszy, z torfem otulonym słodyczą sherry. Środek wyspy reprezentuje Bowmore, który dymi łagodniej i słodziej, przez co od lat służy za bramę wejściową do kategorii. Dla porządku dodajmy Caol Ilę, ulubienicę blenderów, oraz wspomniane łagodne wyjątki z północy.
Jak zacząć z whisky torfową i się nie zrazić
Najczęstszy błąd to start od najmocniejszego kalibru, bo kolega powiedział, że Laphroaig to legenda. Legenda owszem, ale pierwszy kontakt z nią bywa jak pierwsza kawa espresso w życiu dziecka. Rozsądna ścieżka wygląda inaczej. Zacznij od Bowmore 12 albo lekko dymnej whisky spoza wyspy, żeby oswoić nos z samą obecnością dymu. Jeśli zaiskrzy, drugim krokiem niech będzie Ardbeg 10 lub Laphroaig 10, czyli pełnoprawna torfowa Islay. Lagavulina 16 zostaw na deser, jako nagrodę i punkt odniesienia dla wszystkiego, co przyjdzie później.
Sama degustacja też rządzi się swoimi prawami. Torfowej whisky trzeba dać kilka minut w kieliszku, bo pierwszy zapach to głównie dym, a dopiero pod nim siedzą owoce, słodycz i sól. Kilka kropel niegazowanej wody potrafi otworzyć te niższe warstwy. I jeszcze jedno: nie oceniaj torfówki na siłę latem przy grillu, bo to whisky, która najlepiej gra jesienią i zimą, przy cięższym jedzeniu, wędzonych serach albo po prostu przy wieczorze, kiedy za oknem pada.
Islay whisky a cena. Realia zamiast obietnic
Tu trzeba postawić sprawę uczciwie, bo hasło „islay whisky do 100 zł” wygląda kusząco, ale pełnowymiarowych single maltów z wyspy w tej cenie po prostu nie ma, a jeśli coś takiego widzisz w ogłoszeniu, to raczej powód do czujności niż radości. Za sto złotych kupisz co najwyżej dymne blendy w rodzaju Famous Grouse Smoky Black i to jest zresztą całkiem sensowny, tani test, czy dym w ogóle Ci pasuje. Prawdziwe wejście na wyspę zaczyna się w okolicach 160 do 250 zł: w tym przedziale mieszczą się Bowmore 12, Ardbeg 10 i Laphroaig 10. Lagavulin 16 i mocniejsze edycje to zwykle 300 do 450 zł, a powyżej zaczynają się limitowane wydania i starsze roczniki, na które szkoda pieniędzy, dopóki nie masz pewności, że torf to Twoja bajka.
Gdzie kupować whisky z Islay
Torfowe klasyki są rozchwytywane, a ich ceny potrafią się mocno różnić między sklepami, więc miejsce zakupu ma znaczenie podwójne: chodzi i o uczciwą cenę, i o pewność pochodzenia oraz warunków przechowywania. Najwygodniej szukać tam, gdzie wyspa ma własną, dobrze opisaną kategorię i można porównać poziomy dymu między butelkami. Taką półkę znajdziesz na przykład pod adresem whisky islay w warszawskim Fine Spirits: od łagodniejszych bram wejściowych po pełnokrwiste torfowe klasyki i edycje na prezent, z doradztwem, które pomoże dobrać intensywność dymu do doświadczenia.
Kupując, zwróć uwagę na wiek i ewentualną informację o PPM lub typie beczki, a przy drogich pozycjach porównaj cenę z rynkiem. W tej kategorii podejrzanie tania legenda to niemal zawsze zła wiadomość.
Ostatni łyk
Whisky z Islay nie da się polubić na pół gwizdka: albo dym Cię wciągnie, albo odrzuci, i obie reakcje są w porządku. Warto jednak dać wyspie uczciwą szansę, czyli zacząć od łagodniejszego końca skali, nie spieszyć się przy kieliszku i wrócić do tematu zimą. Bo jeśli zaiskrzy, żadna inna whisky nie będzie już smakować tak samo, a mała wyspa na końcu Szkocji zostanie z Tobą na dobre.
